Γράφει η Σόνια Χαϊµαντά
Στην Ελλάδα υπάρχει µια σκηνή που επαναλαµβάνεται καθηµερινά σαν µοτίβο: Ανοίγεις το κινητό, ξεφυλλίζεις τίτλους, βλέπεις ειδοποιήσεις, κοιτάς τα social, περνάς από site σε site. Η Ελλάδα, ειδικά στο διαδίκτυο, δίνει την αίσθηση ενός απέραντου «µπουφέ» ενηµέρωσης. Πόσες ιστοσελίδες υπάρχουν; Πάρα πολλές. Πόσες απόψεις ακούγονται; Εκ πρώτης όψεως, επίσης πάρα πολλές. Κι όµως, η πολυφωνία δεν είναι θέµα εντύπωσης· είναι θέµα δοµής και περιεχοµένου: πόσο πραγµατικά διαφέρουν αυτά που διαβάζουµε όταν αλλάζουµε Μέσο;
Αυτό ακριβώς επιχείρησε να µετρήσει -όχι να υποθέσει-ο Yani Kartalis (*Assistant Professor) στην έρευνά του που δηµοσιεύθηκε το 2025 από το Hellenic Observatory του London School of Economics (LSE) µε τίτλο «From Ostensible to Actual Media Pluralism, An examination of content diversity in Greece’s fragmented online media system» («Από τον φαινοµενικό στον πραγµατικό πλουραλισµό των Μέσων Ενηµέρωσης - Μια εξέταση της ποικιλοµορφίας περιεχοµένου στο κατακερµατισµένο διαδικτυακό σύστηµα ΜΜΕ στην Ελλάδα»). Η µελέτη έρχεται να κάνει κάτι που σπάνια γίνεται µε τόση έκταση: να χαρτογραφήσει ολόκληρο το ελληνικό online οικοσύστηµα και να εξετάσει µε υπολογιστικούς δείκτες αν ο «ποσοτικός» κατακερµατισµός µεταφράζεται σε «ποιοτικό» πλουραλισµό.
Για να το πετύχει, η έρευνα συγκρότησε ένα τεράστιο σώµα δεδοµένων: Πάνω από 3,37 εκατοµµύρια τίτλοι άρθρων από 81 ειδησεογραφικές ιστοσελίδες, που συλλέχθηκαν για ένα πλήρες ηµερολογιακό έτος πριν από τη δηµοσίευση της µελέτης. Πριν καν να φτάσουµε στα συµπεράσµατα, αξίζει να σταθούµε σε κάτι: Όταν µιλάµε για εκατοµµύρια τίτλους, δεν µιλάµε για «εντυπώσεις»· µιλάµε για αποτύπωµα. Για µοτίβα που δεν µπορείς να δεις µε γυµνό µάτι, αλλά µπορείς να τα µετρήσεις.
Η χαρτογράφηση: Πόσα ΜΜΕ, ποια ΜΜΕ, ποιος ελέγχει και τι…
Η αφετηρία του Yani Kartalis είναι το Μητρώο Ηλεκτρονικού Τύπου (ΜΗΤ). Εκεί καταγράφονται εκατοντάδες ιστοσελίδες. Η µελέτη ξεκινά από αυτόν τον θεσµικό κατάλογο και καταλήγει σε µια συνολική «φωτογραφία» 531 ιστοσελίδων (καθώς προστέθηκαν και ορισµένες σηµαντικές που δεν βρίσκονταν στο µητρώο), µε πάνω από τις µισές να είναι τοπικές: 275 τοπικά µέσα, περισσότερο από το 50% της συνολικής λίστας. Η έρευνα όµως δεν θέλει να µετρήσει απλώς την «ύπαρξη» των ΜΜΕ, αλλά προτίθεται να εξετάσει κυρίως εκείνα που διαµορφώνουν τον κεντρικό δηµόσιο διάλογο: τα Μέσα γενικής ενηµέρωσης και τα οικονοµικά/επιχειρηµατικά sites. Από τις 531 ιστοσελίδες, η µελέτη εντοπίζει 120 που ανήκουν σε αυτές τις δύο ευρείες κατηγορίες. Για τεχνικούς λόγους ορισµένα sites δεν επιτρέπουν πρόσβαση στο αρχείο τους ή έχουν περιορισµούς φόρτωσης, έτσι κατέστη δυνατή η πλήρης συλλογή δεδοµένων από 81. Και κάπου εδώ ξεκινά το πραγµατικό ταξίδι: όχι «τι πιστεύουµε» για την πολυφωνία, αλλά «τι δείχνουν επακριβώς οι αριθµοί» για το content.
Τα µεγάλα ευρήµατα
1. Θεµατική σύγκλιση - Όταν όλοι καλύπτουν περίπου τα ίδια
Για να δει κατά πόσο τα Μέσα Μαζικής Ενηµέρωσης διαφέρουν ως προς το τι καλύπτουν, ο Yani Kartalis ξεκινά από κάτι θεµελιώδες: την ίδια τη θεµατολογία. Κατηγοριοποιεί τους τίτλους βάσει των διεθνών προτύπων IPTC (International Press Telecommunications Council) - µια ταξινόµηση που χρησιµοποιείται ευρέως στη ∆ηµοσιογραφία, στα διεθνή πρακτορεία και σε µεγάλα συστήµατα αρχειοθέτησης ειδήσεων. Οι θεµατικές καλύπτουν όλο το εύρος της επικαιρότητας: Πολιτική, Οικονοµία, Κοινωνία, Υγεία, Περιβάλλον, Εκπαίδευση, Εγκληµατικότητα, ∆ιεθνή, Αθλητισµό, Επιστήµη/Τεχνολογία κ.ά.
Το κρίσιµο σηµείο είναι πώς συγκρίνει κανείς δύο διαφορετικά Μέσα. ∆εν αρκεί να πει «το ένα γράφει για πολιτική, το άλλο επίσης». Πρέπει να δει την κατανοµή: Τι ποσοστό της παραγωγής συνιστά Πολιτική, τι ποσοστό Οικονοµία, τι ποσοστό Κοινωνία κοκ. Κάθε ιστοσελίδα αποκτά έτσι ένα «προφίλ κάλυψης». Και για να δει πόσο µοιάζουν αυτά τα προφίλ µεταξύ τους, ο Yani Kartalis χρησιµοποιεί µια µετρική γνωστή στη διεθνή βιβλιογραφία: Jensen-Shannon Divergence (JSD).
Η λογική είναι απλή: Αν δύο ιστοσελίδες έχουν πολύ διαφορετικές κατανοµές θεµάτων, η απόκλιση µεγαλώνει. Αν έχουν παρόµοιες κατανοµές, η απόκλιση µικραίνει. Το αποτέλεσµα; Σε επίπεδο συστήµατος, η µέση απόκλιση είναι περίπου 0,33, κάτι που -σύµφωνα µε τη µελέτη- δείχνει ότι το ελληνικό online οικοσύστηµα, παρά την πληθώρα ιστοσελίδων, είναι θεµατικά µη αποκλίνον, δηλαδή αρκετά οµοιογενές ως προς την ευρεία θεµατολογία.
Εδώ γεννιούνται δύο αναγνώσεις. Η «ήπια» ανάγνωση µας λέει ότι κάτι τέτοιο είναι φυσικό, γιατί τα µεγάλα γεγονότα είναι κοινά και όλοι οφείλουν να τα καλύψουν. Η «κριτική» ανάγνωση όµως επιµένει: Αν, παρά το πλήθος, η θεµατολογία είναι παρόµοια, τότε ο κατακερµατισµός δεν παράγει διαφορετικές ατζέντες. Παράγει απλώς πολλαπλές εκδοχές της ίδιας ατζέντας. Κι εκεί, η πολυφωνία αρχίζει να µοιάζει περισσότερο µε επίφαση.
2. Ο «τόνος» των ειδήσεων - Μια Ελλάδα πιο «θετική» απ’ όσο θα περίµενε κανείς
Αφού είδαµε το τι καλύπτουν, η έρευνα περνά στο πώς το καλύπτουν. ∆ηλαδή: Με τι τόνο µιλούν οι τίτλοι; Μεταφέρουν αισιοδοξία ή απαισιοδοξία; Ενισχύουν το φόβο ή την αυτοπεποίθηση; Χτίζουν κλίµα σταθερότητας ή κουλτούρα κρίσης;
Για να µετρηθεί αυτό, ο Yani Kartalis χρησιµοποιεί Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLM) για αυτοµατοποιηµένη αποτίµηση «πολικότητας» (sentiment/polarity) των τίτλων σε κλίµακα από -1 (πολύ αρνητικό) έως +1 (πολύ θετικό). Η ανάλυση γίνεται σε ένα µεγάλο υποσύνολο τίτλων που αφορούν κυρίως Πολιτική και Οικονοµία/Επιχειρήσεις, ακριβώς επειδή εκεί κρίνεται σε µεγάλο βαθµό ο τόνος της δηµόσιας συζήτησης. Το σύστηµα, συνολικά, εµφανίζεται ελαφρώς θετικό, µε µέση τιµή περίπου +0,04.
Αυτό είναι ενδιαφέρον, γιατί αντιστρατεύεται µια διαδεδοµένη διεθνή διαπίστωση: Ότι οι ειδήσεις «τραβούν» προς το αρνητικό, επειδή το αρνητικό θεωρείται πιο «ειδησεογραφικό». Το πιο αποκαλυπτικό όµως είναι η διαφοροποίηση ανά θεµατική: Στην Πολιτική, ο τόνος γέρνει προς το αρνητικό (περίπου -0,07). Στην Οικονοµία/Επιχειρήσεις, ο τόνος ανεβαίνει αισθητά και γίνεται πιο θετικός (περίπου +0,17). ∆εν είναι απλώς ένα τεχνικό εύρηµα· είναι µια ένδειξη για το πώς «χρωµατίζεται» διαφορετικά η πραγµατικότητα ανά πεδίο: η πολιτική αφήγηση πιο έντονη και συχνά πιο σκληρή, η οικονοµική αφήγηση πιο «αισιόδοξη», πιο κοντά σε λεξιλόγιο ανάπτυξης, ευκαιριών, προοπτικής. Ακόµη και τα σκληρά δεδοµένα, η κρίση αντιµετωπίζεται λεκτικά ως πρόκληση… Κι έτσι, στο συνολικό άθροισµα, η εικόνα του συστήµατος µπορεί να φαίνεται λιγότερο σκοτεινή από αυτό που περιµένει κανείς.
3. Στάση απέναντι στην κυβέρνηση - Η οµοιότητα των ΜΜΕ είναι µεγαλύτερη απ’ όσο νοµίζουµε
Στην Ελλάδα, η σχέση media και εξουσίας συνιστά ένα διαρκές θέµα συζήτησης. Συνήθως όµως η συζήτηση γίνεται µε γενικόλογους όρους: «Τα κανάλια», οι «καναλάρχες», οι «µιντιάρχες», «οι ισχυροί», «οι λίστες», «οι πιέσεις». Η έρευνα επιχειρεί κάτι διαφορετικό: να αποτυπώσει τη στάση των τίτλων απέναντι στην κυβέρνηση µε µια µεθοδολογία που, ακόµη κι αν δεν είναι τέλεια, είναι ρητή και µετρήσιµη. Οι τίτλοι ταξινοµούνται ως προ-κυβερνητικοί, αντι-κυβερνητικοί ή ουδέτεροι/αµφίσηµοι, µε συγκεκριµένο πλαίσιο αναφοράς αυτό που ορίζει η µελέτη. Στο επίπεδο του συστήµατος, το µέσο πρόσηµο βγαίνει ελαφρώς αρνητικό (περίπου -0,05).
Αν σταθεί κανείς εδώ, θα πει: «Άρα οι τίτλοι είναι µάλλον κριτικοί». Όµως η πραγµατική εικόνα εµφανίζεται όταν µελετήσει κανείς ιστοσελίδα προς ιστοσελίδα: περισσότερο από το µισό των ιστοσελίδων µπορεί να χαρακτηριστεί προ-κυβερνητικό (µε βάση το όριο που χρησιµοποιεί η µελέτη), ενώ ταυτόχρονα διαµορφώνονται «συστάδες» (clusters) γύρω από σχετικά κοντινές τιµές στάσης, δηλαδή µεγάλος αριθµός ΜΜΕ κινείται κοντά σε έναν κοινό άξονα.
Με απλά λόγια: Υπάρχει ένα µικρό σύνολο που ξεχωρίζει ως πιο έντονα αντι-κυβερνητικό, αλλά η «µάζα» είναι πιο συγκεντρωµένη στο κέντρο. Η πολυφωνία, δηλαδή, δεν µοιάζει ισόρροπα κατανεµηµένη. Μοιάζει σαν ένα τοπίο όπου πολλοί σταθµοί παίζουν παρόµοια µουσική και λίγοι παίζουν διαφορετικό κοµµάτι ίσως πιο δυνατά, αλλά είναι λιγότεροι.
Και η µελέτη προσθέτει µια πολύ ανθρώπινη παρατήρηση: η υποστήριξη µιας κυβέρνησης δεν φαίνεται πάντα µε άµεσο έπαινο. Συχνά εµφανίζεται «λοξά», µέσα από συνεχή απαξίωση της αντιπολίτευσης ή µέσα από πλαισιώσεις που αφήνουν λιγότερο χώρο στις εναλλακτικές αναγνώσεις. Αυτό δεν αναιρεί τα ευρήµατα, απλά δείχνει πόσο πολυδιάστατη είναι η πολιτική επικοινωνία.
4. Η «µηχανή» της οµοιογένειας - Όταν το πρακτορείο γίνεται κοινός παρονοµαστής
Ένας πολύ πρακτικός λόγος που τα ΜΜΕ µοιάζουν, είναι οι κοινές πηγές. Και στην Ελλάδα, µια από τις σηµαντικότερες πηγές είναι το Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ). Η µελέτη εξετάζει σε ποιο βαθµό οι ιστοσελίδες αναπαράγουν πρακτορειακή ύλη µε ανίχνευση οµοιότητας τίτλων. Ο Yani Kartalis χρησιµοποιεί σηµασιολογικές αναπαραστάσεις κειµένου (embeddings ή ενσωµατώσεις) και µετρά οµοιότητες τίτλων µε πολύ υψηλό κατώφλι (0,9) ώστε να εντοπίζει περιπτώσεις «σχεδόν ίδιας» είδησης.
Το αποτέλεσµα είναι εντυπωσιακό: Σε επίπεδο συστήµατος, περίπου το 17,56% των τίτλων εµφανίζει ισχυρή οµοιότητα µε τίτλους του ΑΠΕ-ΜΠΕ, σχεδόν ένας στους πέντε. Υπάρχουν µάλιστα ιστοσελίδες που φτάνουν σε πολύ υψηλά επίπεδα αναπαραγωγής.
Η πρακτορειακή ύλη δεν είναι «εχθρός» της δηµοσιογραφίας, είναι εν προκειµένω µάλλον αναγκαία. Όµως όταν η εξάρτηση γίνεται τόσο εκτεταµένη, τότε η πολυφωνία περιορίζεται, όχι επειδή λείπουν τα Μέσα, αλλά επειδή πολλά από αυτά τροφοδοτούνται από το ίδιο υλικό. Και τότε η οµοιογένεια αποκτά και µια πολύ απλή εξήγηση: οικονοµική πίεση, µικρότερες αίθουσες σύνταξης, λιγότερος χρόνος για πρωτογενή ρεπορτάζ, περισσότερη αναπαραγωγή.
5. Ιδιοκτησία και περιεχόµενο - Όταν η κοινή ιδιοκτησία «ρίχνει» τη διαφορά
Εδώ βρίσκεται η «καρδιά» της έρευνας. Η ιδιοκτησία στα ΜΜΕ συζητιέται συχνά σαν «υπόνοια». Ο Yani Kartalis επιχειρεί να την εξετάσει ως µετρήσιµο παράγοντα. Χαρτογραφεί ιδιοκτησιακούς δεσµούς αξιοποιώντας στοιχεία µητρώων (ΑΦΜ), διαθέσιµα οικονοµικά/εταιρικά δεδοµένα, προηγούµενες µελέτες και ερευνητική δηµοσιογραφία, καθώς και χειροκίνητη ειδική τεκµηρίωση. Το πρώτο κοµβικό στοιχείο είναι η κλίµακα:
Από τις 530 ιστοσελίδες οι 51 (δηλαδή περίπου το 9,6%) ανήκουν σε εννέα ισχυρούς επιχειρηµατίες/ιδιοκτήτες.
Και αυτοί οι εννέα δεν είναι «θεωρητικοί». Η µελέτη τούς κατονοµάζει:
Ιωάννης Αλαφούζος, Θεόδωρος Κυριακού, Ευάγγελος Μαρινάκης, Γιάννης Βαρδινογιάννης, ∆ηµήτρης Γιαννακόπουλος, ∆ηµήτρης Μελισσανίδης, Ιβάν Σαββίδης, Ιωάννης Καϊµενάκης, ∆ηµήτρης Μπάκος.
Το δεύτερο κοµβικό στοιχείο είναι η ισχύς: Οι ιστοσελίδες αυτού του ιδιοκτησιακού πυρήνα συγκεντρώνουν περίπου 29% της επισκεψιµότητας (σε clicks) και έλαβαν το 38% της χρηµατοδότησης από την καµπάνια «Μένουµε Σπίτι» (γνωστή στον δηµόσιο διάλογο ως «λίστα Πέτσα»).
Στο επιµέρους δείγµα των 81 ιστοσελίδων για τις οποίες συλλέχθηκε πλήρες περιεχόµενο, 19 ανήκουν σε αυτό το µπλοκ των εννέα.
Το τρίτο, και καθοριστικότερο στοιχείο, είναι το αποτύπωµα στο περιεχόµενο. Η έρευνα δεν µένει στο «ποιος κατέχει τι». Εξετάζει αν η κοινή ιδιοκτησία αλλάζει το πώς µοιάζουν τα Μέσα Μαζικής Ενηµέρωσης µεταξύ τους. Ο ερευνητής δηµιουργεί ζεύγη ιστοσελίδων (χιλιάδες συγκρίσεις) και µετρά τις διαφορές τους σε δύο βασικούς δείκτες:
- Στη διαφορά στον τόνο (polarity)
- Στη διαφορά στη στάση απέναντι στην κυβέρνηση
Και το αποτέλεσµα είναι σαφές, κρυστάλλινο: Όταν δύο διαφορετικές ιστοσελίδες έχουν κοινό ιδιοκτήτη, οι διαφορές τους είναι σηµαντικά µικρότερες σε σχέση µε ιστοσελίδες που δεν συνδέονται ιδιοκτησιακά, τόσο συνολικά όσο και ειδικά στην πολιτική ύλη. Αυτό επιβεβαιώνεται και µε στατιστικό µοντέλο (Ordinary Least Squares-OLS), όπου ο παράγοντας «κοινή ιδιοκτησία» εµφανίζεται να µειώνει τις αποκλίσεις. Με απλά λόγια: η ιδιοκτησία δεν είναι «ουδέτερο» διοικητικό δεδοµένο· είναι µηχανισµός που συσχετίζεται µε το πόσο όµοια ή ανόµοια θα είναι τα Μέσα.
Κι εδώ είναι το σηµείο που η έρευνα γίνεται ιδιαίτερα χρήσιµη για τον αναγνώστη: Μεταφέρει τη συζήτηση από το «έτσι λέγεται» στο «έτσι φαίνεται στα δεδοµένα». ∆εν είναι απλώς ότι «οι ιδιοκτήτες επηρεάζουν»· είναι ότι η επίδραση αυτή αφήνει µετρήσιµο ίχνος.
Η πολυφωνία ως δοµή, όχι ως διακόσµηση
Αν κάτι µένει στο τέλος αυτής της διαδροµής, είναι ότι ο πλουραλισµός δεν µπορεί να µετρηθεί µε το πόσα sites υπάρχουν σε µια λίστα. Μπορεί να µετρηθεί µε το πόσο διαφορετικά είναι τα περιεχόµενά τους και µε το πόσο ανεξάρτητα είναι τα συστήµατα παραγωγής τους.
Η µελέτη του Yani Kartalis στο LSE, δηµοσιευµένη το 2025, δείχνει ότι ο ελληνικός ψηφιακός κόσµος έχει ένα παράδοξο: Πολλά online media µεν, περιορισµένη απόκλιση σε βασικά επίπεδα δε: θεµατολογία, τόνος, στάση, πηγές, και, κυρίως, ιδιοκτησιακές δοµές που λειτουργούν ως πολλαπλασιαστής οµοιογένειας.
Κι έτσι το τελικό ερώτηµα δεν είναι «αν έχουµε ενηµέρωση»· είναι: πόσο πραγµατικά διαφορετική ενηµέρωση έχουµε και πόσοι, τελικά, κρατούν το τιµόνι της;
* Ο Yani Kartalis έχει από το 2022 διδακτορικό στη Συγκριτική Πολιτική από το Ινστιτούτο Κοινωνικών Επιστηµών του Πανεπιστηµίου της Λισαβόνας. Είχε προηγουµένως αποκτήσει το µεταπτυχιακό του στις Πολιτικές Επιστήµες στο Πανεπιστήµιο Pompeu Fabra στη Βαρκελώνη.
∆ιδάσκει Ανάλυση Κοινωνικών ∆εδοµένων στο MSc in Social Data Science στο Κέντρο Επιστήµης Κοινωνικών ∆εδοµένων της Κοπεγχάγης (SODAS). ∆ιδάσκει επίσης διάφορα µαθήµατα Συνεχιζόµενης Εκπαίδευσης και ∆ιά Βίου Μάθησης του Πανεπιστηµίου της Κοπεγχάγης, όπως «Πώς να χρησιµοποιήσετε AI και LLM για επαγγελµατίες» και «AI και LLM για ερευνητές».
